Naast kunsthistorici doen veel exacte wetenschappers er onderzoek. ‘ICN vervult de brug tussen fundamenteel onderzoek en toepassing.’

Tegenover het Amsterdamse Rijksmuseum, dat in de steigers staat, staat een van de gebouwen van ICN. Bij ICN werken zo’n tachtig mensen. Bill Wei, voormalig hoogleraar materiaalkunde aan de Universiteit Twente, doet onderzoek naar het restaureren van Daguerreotypieën, op zilveramalgaam geëtste portretten. Deze techniek was in de periode van 1840 tot 1860 de voorloper van fotografie.

Hij laat een paar Daguerreotypieën van ernstig kijkende mannen en vrouwen in zondags kostuum zien. Er wordt niet gelachen op de glimmende portretjes. De modellen moesten immers vijf minuten doodstil zitten om de plaat te belichten. Wei is lyrisch over de resolutie van de plaatjes. ‘Een pixel van een digitale foto is tegenwoordig zo’n zes micrometer, een deeltje zilveramalgaam slechts een halve micrometer.’

Daguerreotypieën kunnen vervagen doordat het zilver oxideert tot zilveroxide of zilversulfide. Dit proces kan met elektrochemie worden omgekeerd. Een techniek die in de industrie al lang wordt toegepast, maar waarmee de museale wereld terughoudend is.

In een zuurkast – een kast met een groot glazen schuifraam en afzuigkap die de meeste mensen kennen uit het scheikundelokaal – laat Wei zien hoe een aangelopen daguerreotypie wordt hersteld. In een maatbeker hangt een daguerreotypie in een oplossing van natriumnitraat. Langzaam gaat een onderzoeker met een platina elektrode over een vaag plaatje. Een spanning van 1,3 V geeft het beste resultaat, is proefondervindelijk gebleken. Langzaam komt een treurig kijkende dame met een messcherpe scheiding midden op haar hoofd te voorschijn.

Lees verder onder de afbeelding

Twee daguerrotypieën van een onbekende vrouw. Links het vervuilde origineel, rechts de schone versie na elektrolytisch/elektrochemisch reinigen (beeld: Ingrid Gerritsen/ICN)

Een van de onderzoeksvragen is of het kunstvoorwerp niet wordt beschadigd. In het ideale geval veranderen alle gecorrodeerde deeltjes weer in zilver. Maar als de corrosie achter een zilveramalgaamdeeltje heeft plaatsgevonden, kan het zo zijn dat het deeltje oplost. Dan verandert het oorspronkelijk kunstobject en gaat er informatie verloren, een doodzonde in de restauratiewereld.

Maarten van Bommel, gepromoveerd scheikundige, doet onder andere onderzoek naar kleurstoffen. Door de uitvinding van synthetische kleurstoffen in de tweede helft van de negentiende eeuw, veranderden de mogelijkheden van kustenaars en daarmee hun kunstwerken, vertelt hij. Van Bommel en zijn collega’s bestuderen 65 van deze kleurstoffen, zowel kunsthistorisch als chemisch. Het vervolgonderzoek is onderdeel van Charisma, een Europees onderzoeksprogramma gefinancierd door de Europese Unie, waaraan naast ICN twintig universiteiten en musea mee doen. ‘ICN vervult de brug tussen fundamenteel onderzoek en toepassing’, zegt Van Bommel.

Binnen Charisma valt ook een mobiel laboratorium van vijftien transporteerbare apparaten, onder andere röntgen- en infraroodapparatuur. Dit zogenoemde Molab gaat musea af. Zo onderzocht hij de honderden gekleurde rechthoekige vlakjes van Victory Boogie Woogie, het onvoltooide Mondriaan schilderij dat in het Haags Gemeentemuseum hangt. Door nondestructief onderzoek aan dit kapitale schilderij (37 miljoen euro) komen de onderzoekers veel te weten over de volgorde waarin Mondriaan zijn laatste schilderij opbouwde.

Molab onderzocht ook de overeenkomsten tussen schilderijen van tijdgenoten Van Gogh en Monet. ‘Van die twee willen we weten in hoeverre ze elkaar beïnvloed hebben. Dat kan door te kijken naar hun stijl, maar ook daar de gebruikte materialen en de opbouw van verflagen te analyseren.’