Bij Electronic transmission of Very Long Baseline Interferometry (e-VLBI) sturen verschillende radiotelescopen hun data via snelle glasvezelverbindingen met enkele honderden Mbps naar een correlator, die de data combineert tot één waarneming. Deze supercomputer staat bij het Dwingelose Joint Institute for VLBI in Europe (JIVE). JIVE toonde in een demo afgelopen vrijdag hoe ver het is met de ontwikkeling van e-VLBI. ‘Het systeem is al operationeel voor Europa, maar op mondiale schaal is het nog experimenteel’, licht Huib Jan van Langevelde, directeur van JIVE, toe.

Door de relatief lange golflengte van radiostraling (enkele centimeters tot vele meters) moeten radiotelescopen een veel grotere diameter hebben dan zichtbaar-lichttelescopen om een vergelijkbaar oplossend vermogen te bereiken. De technische oplossing hiervoor is gebaseerd op interferometrie, dat gebruik maakt van het tijdsverschil waarop twee afzonderlijke telescopen hetzelfde radiogolffront waarnemen. Een van de oudste, nog steeds in gebruik zijnde radiotelescopen is die bij Westerbork, die door combinatie van veertien antenneschotels een effectieve schoteldiameter heeft van drie kilometer. e-VLBI is van een heel andere orde van grootte: door radiotelescopen op vier continenten te combineren, heeft e-VLBI een diameter zo groot als de aarde zelf en een oplossend vermogen dat dat van zichtbaar-lichttelescopen met een factor honderd overtreft.

Voorheen stuurde men de data van die afzonderlijke radiotelescopen op tapes per post naar Dwingeloo. JIVE beoogt het gebruik van zogenaamde lichtpaden – snelle glasvezelverbindingen; in Nederland van SURFnet – om de telescopen aan elkaar te koppelen. Dit maakt realtime waarnemingen mogelijk, zodat de astronomen de radiotelescopen snel kunnen richten op eenmalige gebeurtenissen als supernova-explosies.

De telescopen die meededen aan de test, bevonden zich in Puerto Rico, Engeland, Australië, Italië, Finland, Zweden, China, Chili, Polen, Nederland en, voor het eerst, Spanje. Van Langevelde: ‘De demo was onderdeel van de activiteiten rond het International Year of Astronomy; om die reden was er voor een heldere bron gekozen die gedurende de 24 uur vanaf alle continenten te zien was.’ Het was tevens de grootste test van e-VLBI tot op heden.

De radiotelescoop van Westerbork in de schemering (beeld: Astron)