‘Dit boek zou nu op tafel van president Barack Obama moeten liggen. Stuur het op en stuur er heel veel voor zijn hele staf’, zei professor Garonna van de Verenigde Naties over het proefschrift van Hans Stol. De inmiddels 61-jarige informaticus, statisticus en beleidsadviseur vertelt over zijn promotie op 21 januari. ‘Obama hield zijn inauguratierede op de avond ervoor. Transparantie is het nieuwe sleutelwoord. Mijn proefschrift beschrijft hoe je die met een informatiesysteem kunt afdwingen. Met de erin geschetste architectuur, die de VN en EU al gaan toepassen, kunnen ze in Amerika eigenlijk zo aan de slag.’

Obama kondigde al een website www.recovery.org af, waarop iedere Amerikaanse belastingbetaler de nationale economische reddingsactie kan bekijken. Met 825 miljard dollar moet nieuw leven ingeblazen worden in de economie in Amerika, waar momenteel elke maand honderdduizenden mensen uit hun huis gezet worden. Stol is de eerste die nauwgezet heeft doordacht wat er allemaal op zo’n openbare, transparante website zou moeten staan. ‘Het is allemaal eigenlijk kinderlijk eenvoudig’, zegt hij. ‘Maar ik heb er in de vakliteratuur helemaal niets over kunnen vinden. Bestuurskundigen schrijven boeken vol over het nemen van besluiten, maar niets over de praktische uitvoering ervan.’

Lees verder onder de foto

Hans Stol: 'Als transparantie een voorwaarde is voor geld, willen politici wel meewerken' (beeld: Christian van der Kooy)

Internet maakt volgens Stol tegenwoordig een transparante overheid mogelijk. Met een model van het besturingssysteem van een computer schetst Stol de architectuur voor de daartoe te programmeren websites, statistische analyses, databases en elektronische enquêtes. ‘Evidence-based policy making noem ik het. Mijn uitgangspunt is, dat elk politiek besluit het doel heeft de werkelijkheid te veranderen. De bestuurder moet aangeven welke meetbare veranderingen hij nastreeft, welke maatregelen hij daarvoor neemt en waaraan hij wil meten of zijn maatregelen de beoogde veranderingen teweegbrengen. Alles daarvan is transparant. De belastingbetaler moet via websites de resultaten van genomen besluiten kunnen volgen.’

Als zulke websites er zijn, zal de overheid vanzelf efficiënter worden. Zo komen besluiten en de uitvoering ervan weer los van elkaar te staan. ‘We moeten af van de verantwoordelijkheid van de minister voor de uitvoering van zijn besluiten door zijn ministerie. Die is natuurlijk onjuist, want een goed politiek besluit blijft een goed politiek besluit, ook als ambtenaren het verkeerd uitvoeren.’

Als een minister zijn doelen op internet moet zetten, moet aangeven wat ze concreet moeten veranderen en hoe hij dat wil gaan meten, kan hij zich niet meer beperken tot het beschikbaar stellen van potjes geld. ‘Een minister moet inhoudelijk echt verstand van zaken hebben. Een politiek doel is bijvoorbeeld niet zoiets vaags als participatieverbetering van allochtonen of redding van de economie, maar iets veel concreters als: vijftig procent meer allochtone pupillen bij voetbalclubs.’ Bovendien dwingt het maken van een informatiesysteem de minister en zijn team van beleidsmedewerkers tot eenduidigheid. ‘Want, zoals elke informaticus weet, een informatiesysteem bouwen lukt alleen als iedereen het over hetzelfde heeft. Dat gebeurt alleen als je eenduidig bent, niet als je urenlang over vage zaken zit te praten. Ik zei tegen cursisten altijd: “Ga eens kijken, er is iets mis in mijn tuin”. Ik liet ze er eerst een beetje doorheen lopen en iedereen zag wat anders, maar nadat ik ze wees extra te letten op een bepaalde boom, kwamen ze er allemaal achter dat die een ziekte had. De eenduidigheid zit in het concrete en is de basis van goed bestuur.’

Voor goede maatregelen moeten de besluitvormer en zijn team adviseurs de werkelijkheid echt gaan bekijken. ‘Als Rita Verdonk, die een paar jaar geleden zestig miljoen beschikbaar stelde voor meer allochtonen in de sport, eens was gaan praten met de clubs, dan wist ze nu dat de allochtone ouders hun kinderen niet naar het veld willen brengen. Ze had vervoer moeten regelen.’

Stol, die zelf een driehonderd koppen tellende automatiseringsafdeling van het CBS omvormde tot een ICT-afdeling van honderdtachtig man, en de laatste tien jaar een bedrijf runt voor het verwerven van relevante statistische data via internet, demonstreerde vorig jaar in Marokko hoe de overheid haar stimulering van het computergebruik transparant kon maken. De Wereldbank stelde transparantie als voorwaarde voor haar subsidie. ‘Als transparantie een voorwaarde is voor geld, willen politici wel meewerken. Maar als ze zelfstandig zijn, blijft alles in mist gehuld.’ Uit het zogeheten Bor-rapport uit 2008 bleek dat Nederlandse ministers bij tweederde van hun maatregelen niet kunnen aangeven hoe ze de resultaten ervan kunnen meten. ‘Onze ministers zijn helemaal niet met de werkelijkheid bezig. Hoe zullen we bijvoorbeeld ooit te weten komen of de geldinjecties van Wouter Bos zin hebben gehad? Waar kunnen we dat zien? Bedrijfsbalansen veranderen elke dag.’

En de nieuwe transparantie kan de inhoudelijk deskundigen weer aan de macht helpen. ‘Obama kiest nadrukkelijk bewindslieden die hun beleidsterreinen beheersen. Ik heb me nooit iets kunnen voorstellen bij zogeheten procesmanagers die de inhoud van hun beleidsterrein niet hoeven te begrijpen.’ Of Obama’s recovery website meer wordt dan een lijst bedragen en bestemmingen, valt nog te bezien, maar de tijd lijkt rijp voor compleet transparant beleid. ‘De techniek is er in ieder geval klaar voor.’