Meer banen erbij dan eraf, maar ze zijn straks wel anders | Technisch Weekblad
Artikelen

Meer banen erbij dan eraf, maar ze zijn straks wel anders

Jacques Geluk | maandag 1 februari 2021
Beleid & Bedrijfsvoering, Arbeidsmarkt & Onderwijs

Corona dwingt bedrijven tot versneld digitaliseren, leidt tot toenemende onzekerheid op de arbeidsmarkt en draagt – samen met toenemende automatisering – bij aan een fundamentele herziening van werk. Dat blijkt uit het Future of Jobs Report 2020 van het Wereld Economisch Forum (WEF). Automatiseren vanaf nul is actueler dan ooit, maar bedrijven die daaraan voor corona niets hebben gedaan staan nu op achterstand. Professor Henk Volberda heeft namens Nederland bijgedragen aan het rapport en kijkt mee vooruit naar 2025.

“Op basis van het tweejaarlijkse onderzoek van het World Economic Forum onder leiders van HR-afdelingen van 291 grote bedrijven in 26 landen, kun je concluderen dat over vier jaar 47 procent van het werk geautomatiseerd zal zijn. Nu, in 2021, is het inzetten van robots en algoritmen goed voor 33 procent en dat percentage stijgt”, zegt Henk Volberda, hoogleraar strategisch management en innovatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en directeur van het daaraan verbonden Amsterdam Centre for Business Innovation (ACBI) van de Amsterdam Business School. “Bedrijven is gevraagd wat voor mensen zij in 2025 nodig denken te hebben en welke technologieën ze dan toepassen.”

Volberda haalt het rapport uit 2016 erbij, waarin het WEF vooruitkijkt naar 2020, en constateert dat de toen uitgesproken verwachtingen significant anders zijn dan nu. “Het Future of Jobs Report voeren we elke twee jaar uit, waarbij we telkens vijf jaar vooruit kijken. Ruim vier jaar geleden was de verwachting dat voor 2020 een grote uitstoot van arbeidsplaatsen zou plaatsvinden door de adoptie van nieuwe technologie, robotisering en kunstmatige intelligentie. Nu voorzien we geen netto verlies, maar juist een netto toename van de werkgelegenheid: 85 miljoen arbeidsplaatsen verdwijnen in 2025, maar er komen er 97 miljoen bij. Scenario’s worden, net als in 2018 bij het vorige onderzoek, steeds wat positiever. Ik maak wel de kanttekening dat vooral banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt verloren gaan, veelal taken die te standaardiseren zijn. Voor de banen die ervoor in de plaats komen – denk aan datawetenschappers, cybersecurityspecialisten en robotmonteurs – zijn bepaalde vaardigheden nodig. Het kan dus zomaar zo zijn dat die banen er wel zijn, maar de mensen nog niet.”

Corona is aanjager

Uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2020 – waarbij Volberda eveneens betrokken is – blijkt dat de coronacrisis als aanjager fungeert van de digitale transformatie. Het zwaartepunt daarvan ligt nog wel op toepassing van nieuwe technologie en minder op nieuwe vormen van waarde-creatie, organisatorische veranderingen en financieel-strategische aspecten. Nederlandse ondernemers zetten vooral in op sleuteltechnologie als cloud computing, e-commerce en big data. Bijna de helft van de ondervraagde bedrijven denkt dat de werkgelegenheid bij hen zal toenemen als gevolg van digitale ontwikkelingen. Ook laat de monitor zien dat circa vier op vijf bedrijven uiterlijk in 2050 streven naar een verwaarloosbare ecologische voetafdruk. Volberda: “Gemeten is in hoeverre bedrijven met die transformatie bezig zijn en welke technologie zij toepassen. De uitkomst levert wat mij betreft een wat minder positief beeld op. Ze zetten vooral gegevens in de cloud en zijn in de weer met ‘analytics’ en e-commerce platforms, maar hebben vaak nog geen plannen voor de toepassing van kunstmatige intelligentie, robotica, virtual reality en blockchain. Nederland loopt wat dat betreft best achter.”

'Corona leidt tot snellere digitalisering, maar bedrijven zijn afwachtend met investeren in vaardigheden van hun medewerkers'

Corona zorgt ervoor dat 70 procent van de bedrijven anders wil gaan werken. Meer op afstand (dus thuiswerken). Drie op de vijf bedrijven digitaliseren processen sneller en 50 procent experimenteert meer met online businessmodellen, zodat ze hun klanten kunnen bereiken. Dat zijn duidelijke ontwikkelingen. “De versnelling van de toepassing van nieuwe technologie was er al voor de coronacrisis. De Innovatie Monitor laat zien dat de toepassing van robotica toen met 5 procent nog relatief gering was, maar dat 30 procent van de ondervraagden verwacht dat over vijf jaar robots en algoritmen personeel gaan vervangen.”

Anders werken

Volberda constateert dat steeds meer bedrijven zich bewust zijn van technologische mogelijkheden en daarin ook investeren. “Alleen, je kunt investeren in procesautomatisering en verdienmodellen aanpassen, mensen moeten óók anders gaan werken: nieuwe vaardigheden aanleren en toepassen in een organisatievorm die niet meer per se hiërarchisch hoeft te zijn.” Concurreren op product is straks niet meer voldoende, competitie op basis van data en dienstverlening is even belangrijk. “Een integrale aanpak zorgt voor een hogere succesgraad van het automatiseringsproces. Het begint met kijken welke medewerkers al basisvaardigheden hebben en kunnen worden omgeschoold én bepalen welke functies blijven of verdwijnen.”

Een omvangrijke opgave voor het bedrijfsleven, zeker voor de ondernemers die door corona eindelijk zijn begonnen met automatiseren vanaf nul. Volberda stelt op basis van het Future of Jobs-rapport “dat wel 50 procent van de beroepsbevolking nieuwe vaardigheden moet aanleren. Dat is niet even een cursusje volgen, want het gaat over 40 procent van de kernvaardigheden. Medewerkers moeten bijna de helft van hun vaardigheden vernieuwen. Daarmee moeten ze nu beginnen. Kortom: corona leidt tot snellere digitalisering, maar bedrijven blijven wat afwachtend met investeren in de vaardigheden van hun medewerkers. Het maken van een opleidingsplan is ook lastig, doordat vele bedrijven in een soort crisissituatie verkeren.”

Teleurstelling

Het verschil tussen bedrijven die voor de crisis al ver waren met digitalisering en automatisering en ondernemingen die achterlopen groeit. Het WEF spreekt van een dubbele dip. Aan de ene kant de coronapandemie, die tegelijk een gezondheids- en economische crisis is, aan de andere kant de eerder in gang gezette vierde industriële revolutie. “De introductie van cloud computing, e-commerce en big data, maar ook robotica, virtual reality (VR), 3d-printen en kunstmatige intelligentie heeft versneld plaats. De eerste drie zijn inmiddels bewezen technologieën. De maakindustrie is al ver met robotisering en 30 procent van de (routine)taken zal binnen vijf jaar zijn overgenomen door robots en algoritmen. VR, 3d en ook blockchain zitten echter nog in de teleurstellingsfase. Die volgen vaak de Gartner Hype-cyclus: wanneer een nieuwe technologie op de radar komt vindt iedereen het fantastisch, daarna valt het soms tegen. Blockchain zou de financiële sector veranderen door tussenpersonen overbodig te maken. Vervolgens zie je dat het mogelijk is zo’n blockchain te hacken en dat die technologie niet 100 procent ‘proof’ is. Die grote teleurstelling zie je nu.”

Volberda verwacht dat ook secretaresses, accountants en juristen administratieve en planningstaken kwijtraken en steeds vaker gebruikmaken van algoritmen. ‘Decision support systems’ maken eveneens taken redundant. Die banen verdwijnen niet allemaal of helemaal, maar steeds meer zal sprake zijn van mens-robotinteractiepatronen. “Het WEF waarschuwt dat de uitstoot van arbeidsplaatsen – die zoals gezegd het sterkst zal zijn aan de onderkant van het middensegment van de arbeidsmarkt – vooral jongeren en lager opgeleiden zal treffen. En ook veel vrouwen, doordat zij vaker in deeltijdbanen werkzaam zijn in administratieve functies.”

'De man/vrouwverhouding in beroepsgroepen als cloud computing, engineering & data en kunstmatige intelligentie zal nog lang zeer scheef zijn'

“Bovendien maken vrouwen slechts een klein deel uit van het personeelsbestand in snelgroeiende beroepsgroepen, zoals banen in STEM-functies (‘Science, Technology, Engineering, Mathematical’). Slechts 8,68 procent van de Nederlandse vrouwen is afgestudeerd in een STEM-classificatie. Bij mannen is dat 26,74 procent. Gebaseerd op het aannamebeleid van een periode van vijf jaar op het LinkedIn-platform, concludeert het WEF dat de man/vrouwverhouding in kansrijke beroepsgroepen van de toekomst als cloud computing, engineering en data en kunstmatige intelligentie zeer scheef is. Zo wordt in Nederland maar 8 procent van de banen in cloud computing ingenomen door vrouwen en een kwart van de banen in data en kunstmatige intelligentie. Meer vrouwen moeten kansen krijgen in deze beroepscategorieën. Het WEF is een initiatief gestart met vijftig ondernemingen om de aanwas van vrouwen in deze beroepscategorieën te verhogen.”

Traditioneel onderwijs

Moet het onderwijs mensen beter voorbereiden? “Helaas zijn opleidingen nog vaak traditioneel ingericht”, constateert Volberda. “Vooral studenten met een gammaprofiel volgen nu een studie bedrijfskunde, maar zouden eigenlijk ook meer moeten weten over de nieuwe technologie. Daarom zijn we aan de Amsterdam Business School begonnen met de nieuwe opleiding MBA Big data en het Masterprogramma Data Science. Bedrijfskundeopleidingen voor mensen met een bètaprofiel. Zulke combinaties worden steeds belangrijker.”

Ook in het mbo zou dit soort ontwikkelingen vaker onderdeel moeten zijn van de curricula en eigenlijk moet al op de basisschool de angst voor nieuwe technologie plaatsmaken voor een attitude die sneller experimenteren mogelijk maakt. Covid-19 heeft onderwijzers en docenten, dankzij online lesgeven, een duwtje in de goede richting gegeven en laten zien dat zij adaptief en flexibel kunnen zijn. “Wij hebben binnen enkele weken de omslag gemaakt naar online onderwijs. Ik heb zelf in aanvulling op mijn laptop een aparte ‘streamcam camera’, een ‘ring light’ voor variabele belichting, een ‘smart’ microfoon en een groot groen achtergrondscherm aangeschaft. De manier van converseren verandert daardoor en ook na de crisis zullen we veel van die communicatietechnologie blijven gebruiken. We zien nu de meerwaarde daarvan. Na de crisis zal thuiswerken ongeveer 44 procent van het personeel betreffen. Volgens de Innovatie Monitor zal 73 procent van de bedrijven doorgaan met thuiswerken, zij het in iets mindere mate.”

“De opkomst van de vierde industriële revolutie en de ontsluiting van digitale technologie gebeurde al en heeft zonder meer geleid tot vergaande automatisering. Met de coronapandemie is digitale transformatie versneld”, besluit Volberda. Het volgende Future of Jobs rapport zal dat waarschijnlijk bevestigen in 2022. Dan wordt duidelijk of bedrijven die tot nu toe weinig hebben gedaan aan automatisering en digitalisering, door corona in actie zijn gekomen en erin geslaagd zijn hun succesgraad te verhogen.

Serie 'Automatiseren vanaf nul'

Automatiseren vanaf nul. Sommige bedrijven zien meteen de voordelen, laten zich voorlichten en gaan aan de slag. Andere zijn voorzichtiger en behoudender, zien de noodzaak niet onmiddellijk en automatiseren niet of slechts op onderdelen. Het interview met Henk Volberda is de vierde aflevering in de serie 'Automatiseren vanaf nul' van Automatie | PMA. Eerder verschenen afleveringen over Toyota Material Handling in nummer 2/2020 over Hexapole Automatisering dat zich al 25 jaar specialiseert in het helpen van bedrijven die vanaf nul willen automatiseren in nummer 3/2020 en over beginnen met automatiseren na het versoepelen of beëindigen van de lockdown in nummer 5/2020.

Ontvang de nieuwsbrief

Meld je nu aan!

Gratis proefabonnement TW

Bestel nu 2 gratis proefnummers TW