Nieuws
DISTURB

Radiotelescoop kijkt naar zon

Terwijl NS, Schiphol en de rest van Nederland zich druk maken om de kou en sneeuwval, beginnen ASTRON, S[&]T (Science [&] Technology) en het KNMI met de ontwikkeling van een radiotelescoop om uitbarstingen op de zon direct waar te signaleren. Dat doen ze in opdracht van het ministerie van Defensie.

Dit project DISTURB (Disturbance detection by Intelligent Solar Radio Telescope of (Un)perturbed Radiofrequency Bands) moet zowel de militaire als civiele gebruikers van antennesystemen tijdig gaan waarschuwen wanneer er een grote uitbarsting op de zon plaatsvindt. Normaal gesproken leiden uitbarstingen op de zon, beter bekend als zonnevlammen, niet tot problemen op aarde. Bij grotere uitbarstingen kunnen radarsystemen echter ontregeld raken. Idealiter zijn dergelijke uitbarstingen voorspelbaar, maar dat is (nog) niet mogelijk.

‘Het doel is om real-time verwarring te voorkomen en duidelijkheid te scheppen’, aldus Michiel Brentjens, project scientist bij ASTRON en een van de initiatiefnemers van het project. Wordt een radar op dit moment gestoord door zonnevlammen, of is er een andere oorzaak? Brentjens: ‘Bij grote uitbarstingen is de interferentie wel een factor 10.000 tot 100.000 groter dan normaal, dat is echt gigantisch.’ Bij een krachtige uitbarsting zendt de zon radiostralen uit p een frequentie die overlapt met die van apparaten, bijvoorbeeld radarsystemen. Deze worden hierdoor verblind, zoals het geval was in Zweden, in 2015: een radar werd op de luchthaven van Malmö verblind door zonnevlammen en het vliegverkeer ondervond ernstige hinder. ‘De Britten ondervonden eens iets soortgelijks in WOII’, aldus Brentjens. ‘Toen de zon in het oosten opkwam en zij richting Duitsland keken, hadden ze moeite om de Duitse vliegtuigen waar te nemen.’ Maar ook GPS-systemen en mobiele telefonie kunnen hinder van grote uitbarstingen op de zon ondervinden.

S[&]T is penhouder van het project, vertelt André Bos. ‘Maar ASTRON en het KNMI zijn net zo belangrijk in de samenwerking. Wij zijn krachtig in het slaan van de brug tussen wetenschappers en mogelijke uiteindelijke gebruikers’, aldus de technisch directeur van S[&]T. Bos vertelt verder dat het hier specifiek gaat om de ontwikkeling van een sensorsysteem voor Defensie, die wil weten wanneer een storing wordt veroorzaakt door zonnevlammen. ‘

Velden vol antennes

De DISTURB-radiotelescoop wordt gebaseerd op het model van de antennes van onder meer LOFAR en SKA. Beide radiotelescopen bestaan in feite uit velden met daarop vele kleine radiotelescopen die met zijn allen één grote telescoop vormen. Brentjens: ‘Onze expertise ligt in de waarneming van radiosignalen. Bij ASTRON kunnen we op dit moment al de gehele frequentieband afdekken, op het bovenste stuk na. Onderzoeken hoe we de hoogste frequenties ook kunnen waarnemen, is onderdeel van dit project.’ Uitbarstingen op de zon vertonen in sommige gevallen een specifiek patroon, waarbij de waarneming verschuift van enkele honderden megahertz naar enkele tientallen megahertz. Brentjens: ‘Als we met DISTURB zoiets waarnemen, kunnen we onze radiotelescoop LOFAR hier automatisch op af laten stemmen om radiofoto’s van de zon te maken.’

Bos bevestigt het belang van de rol van LOFAR in het project: ‘Uiteindelijk willen we meerdere systemen zoals DISTURB ontwikkelen – wel met een eigen frequentiebereik – maar dan op meerdere locaties over de hele wereld.’ Van belang hierbij is dat ze gespreid zijn in lengtegraad.

Bij DISTURB gaat het in de eerste plaats om het detecteren van zware uitbarstingen op de zon, vertelt Brentjens. ‘Een grote uitbarsting wordt echter nog wel eens gevolgd door een protonenbombardement. Op aarde worden we doorgaans door de atmosfeer beschermd, maar astronauten in de ruimte zijn dat niet en lopen dan gevaar. Ook de bemanning van hoogvliegende vliegtuigen over de polen staan bloot aan extra straling. Bij het sneller detecteren van de zonnevlammen kan men systemen en mensen beter voorbereiden op wat er komen gaat. Ook hopen onderzoekers dat de data die op deze manier verzameld worden, uiteindelijk kunnen leiden tot een voorspellend model.

S[&]T, ASTRON en het KNMI gaan nu aan de slag met het ontwerp van de zonneradiotelescoop. Daarna zullen zij een eerste prototype op volle schaal bouwen, dat vervolgens kan worden opgeschaald naar 12 tot 20 stations, verspreid over de wereld. Op die manier heeft de telescoop een mondiale dekking. De ontwerpfase duurt naar verwachting 15 maanden.

Deel deze pagina
Gratis proefabonnement TW

Bestel nu GRATIS 2 proefnummers TW

Ontvang de nieuwsbrief

Meld je nu aan!

Vision & Robotics

Vision & Robotics is hét onafhankelijke vakblad voor machinebouwers, system integrators en eindgebruikers van productielijnen in de maak- en agro-/foodindustrie. 

Graag meer lezen over onderwerpen zoals robotica, sensoren, kunstmatige intellegentie en nog veel meer klik hier

Vision & Robotics heeft ook een nieuwsbrief! klik hier om je in te schrijven.

TW online gratis voor jongeren

TW Investeert in technisch onderwijs

Leerlingen tot 18 jaar lezen gratis TW. Meld je aan en ontvang 23 online edities per jaar geheel gratis!

Naar boven