Tussen viool en oor zit de zaal | Technisch Weekblad
Nieuws

Tussen viool en oor zit de zaal

Op veel plaatsen in Nederland verrijzen nieuwe of gerenoveerde theater- en concertzalen. De akoestische kwaliteiten van die nieuwe zalen krijgen alle aandacht in het ontwerp. Zoals bij de verbouwde zaal van de Haarlemse Philharmonie.

Rob Metkemeijer stapt de zaal binnen en klapt een keer flink in zijn handen.

‘Je hoort het, iets meer dan twee seconden. Precies goed voor een zaal zoals deze’, de net gerenoveerde grote zaal van het Haarlemse Concertgebouw, nu Philharmonie geheten. Handenklappen is de janboerenfluitjes-test voor één van de essentiële karakteristieken voor een concertzaal: de nagalm. Metkemeijer is akoesticus en werkt voor bureau Peutz, het ingenieursbureau dat in tal van theater- en concertzalen de akoestiek regelt.

Het oude Concertgebouw in Haarlem had al een goede reputatie wat de geluidskwaliteit betreft. Maar het kan altijd beter. Vandaar dat architect Frits van Dongen en Metkemeijer de kans aangrepen om tegelijk met de ingrijpende renovatie van het gebouw de akoestiek te optimaliseren.

‘Je hebt een geluidsbron, bijvoorbeeld een viool, je hebt een toehoorder met twee oren, en daartussen zit de zaal. De zaal is het medium tussen die viool en je gehoor. De zaal creëert een extra klank. Het geluidssignaal van de viool gaat niet alleen recht naar voren, maar ook naar achter, naar opzij, het weerkaatst en komt per oor verschillend bij de luisteraar. Het gaat om miljarden reflecties. De zaal heeft een overdrachtsfunctie’, legt Metkemeijer uit.

 

Kathedraal

Nagalm, een zeer belangrijke parameter voor de akoestiek, meet men door de tijd te bepalen tussen het begin van het signaal en de tijd waarop dat signaal 60 dB gezakt is. Bij een meting in 2000 in de oude Haarlemse zaal, was dat 2,4 seconden. Ter vergelijking: de nagalmtijd in de Goederenbeurszaal van de Beurs van Berlage bedraagt 3,3 seconden. Of die in de St. Aposteln-kathedraal in Keulen maar liefst 7,3 seconden.

Een andere belangrijke parameter is de helderheid van het geluid in de zaal.

‘Voor de clarity meten we hoeveel geluidsenergie binnen 80 milliseconden binnenkomt in de opnamemicrofoon van ons meetapparaat’, vertelt Metkemeijer.

En natuurlijk is geluidssterkte een voorname parameter voor de akoestiek. Dat hangt sterk samen met het volume van de zaal, en de akoestici drukken dat uit in kubieke meters per toehoorder. In de Philharmonie bedraagt dat getal 7,5 m3 per ‘stoel’. Het volume is in totaal 9200 m3. Ter vergelijking: het Concertgebouw in Amsterdam heeft een inhoud van 19.000 m3. Dat betekent dat een symfonieorkest in Haarlem zo’n twee tot drie dB luider klinkt dan in Amsterdam.

Metkemeijer: ‘We hebben de ruimte rond  het  podium  vergroot  om  de akoestiek te verbeteren. Hetzelfde hebben we gedaan met de Musis Sacrumzaal in Arnhem, die is ook vergroot. De orkestleden ervaren nu ook meer luidheid. De oude zaal liep smaller toe naar het podium. Nu krijgt het geluid meer de ruimte.’

 

Muziekgebouw aan het IJ

Wat zaalvolume betreft gaan de voorzieningen in het nieuwe Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam het verst. Het plafond kan in drie delen acht meter in hoogte versteld worden. Het zaalvolume kan zo van zevenduizend naar elfduizend kuub worden gebracht. Dat heeft grote gevolgen voor het geluidsvolume en het geeft een variatie in nagalm van minimaal 1 naar maximaal 2,5 seconden. Korte nagalm is geschikt voor popmuziek; daar regelt de geluidstechnicus met zijn mengpaneel de galm die uit de speakers komt. Voor contemporaine, klassieke en kamermuziek is een galmtijd van boven de twee seconden gewenst, bij natuurlijke akoestiek, zonder elektronica.

 

Verstrooiing

Metkemeijer wijst op de wanden van de Philharmonie-zaal. De wanden zijn niet vlak en strak maar bestaan uit panelen van stucwerk met iets naar voren of naar achteren geplaatste vlakken. De vorm is neo-klassiek maar wel geheel bedacht door de architect en dus niet authentiek. Die vorm is gekozen om de geluidssignalen zo goed mogelijk te verstrooien. Immers, een harde vlakke wand geeft een harde weerkaatsing en meer kans op een repeteerecho, en dat kan absoluut niet in een concertzaal.

‘Het plafond is nog steeds van stucwerk, maar ik vond wel dat het wat zwaarder moest’, zegt Metkemeijer.

‘Waarom? Meer massa in het plafond geeft extra laag, intensere bastonen.’ Naast wanden, plafond en vloer (iets minder hoog oplopend dan de oude, vanwege het zaalvolume) zijn stoelen in een concertzaal erg belangrijk. ‘W hebben gezocht naar stoelen met zo min mogelijk geluidsabsorptie. We willen geen dempende stoelen want we willen de nagalm maximaliseren’, legt Metkemeijer uit. ‘We hebben in ons laboratorium vier soorten stoelen uitgeprobeerd. De bekleding hebben we zoveel mogelijk gereduceerd, zonder het comfort aan te tasten. Natuurlijk is van belang hoeveel plaatsen bezet zijn. Als deze zaal vol zit met mensen, is de nagalm vijftien procent minder dan in een lege zaal. Ja, een muzikant hoort dan of de zaal halfvol is of uitverkocht. Zo hoort het ook.’

In het Muziekgebouw aan het IJ koos men voor een andere benadering. Daar zijn de stoelen zo gemaakt dat de geluidsabsorptie van een lege of een bezette stoel gelijk is.

 

Op schaal

Ofschoon het akoestisch ontwerp voor een groot deel gebaseerd is op ervaring en empirische kennis (‘wij bewaken al twintig jaar de akoestiek in het Amsterdamse Concertgebouw’), maakt bureau Peutz voor veel grote projecten een akoestisch schaalmodel. Ook het Muziekgebouw aan het IJ is nagebouwd in een verhouding van 1:16.

‘In een schaalmodel dat zestien keer kleiner is, wekken we een geluidssignaal op dat in frequentie zestien keer hoger is. Met een geluidsgolf die zich in lucht voortbeweegt gaat dat precies gelijk op, met dezelfde akoestische eigenschappen. In dat fysieke model testen we alle variabelen in het ontwerp van de architect uit. Voor Haarlem hebben we geen model op schaal gebouwd, want we kenden de oude zaal van het Concertgebouw al heel goed’, aldus Metkemeijer.

Ontvang de nieuwsbrief

Meld je nu aan!

Gratis proefabonnement TW

Bestel nu 2 gratis proefnummers TW